વિકાસની વાત

સહ-અસ્તિત્ત્વ : શું તમે એકલા રહી શકો છો? જો તમારો જવાબ ‘ના’ હોય તો આ લેખ જરૂર વાંચો

256views

સહ-અસ્તિત્ત્વ

કોઈ વ્યક્તિ એકલો દુઃખી થઇ શકે છે પણ એકલો સુખી નથી થઇ શકતો.સુખી થવા કે સુખને વહેંચવા તેને અન્યની જરૂર પડે છે.આપણી ચોતરફ કુદરતની મસ્તીની મહેફિલ ચાલતી જ હોય છે પણ તેને માણવાને બદલે આપણે દુઃખોને વાગોળવામાં વ્યસ્ત હોઈએ છીએ. પતંગિયા અને ફૂલોનું રંગીનપણું કદાચ પરસ્પરના સાનિધ્યની અસર હોઈ શકે.નદીના નર્તનનું કારણ પર્વતની હાજરી હોઈ શકે.ખિસકોલીની ઉછળકૂદ કે પંખીઓનો કલરવ એક વૃક્ષને માટે કદી બોજ નહિ પણ ખુશીનો ખજાનો હોય છે અને કદાચ આ ખુશી જ તેના ફળોને રસીલા બનાવતી હશે ! પોતાના વજન કરતા વધું વજનને આનંદથી ઉઠાવીને પોતાના દર સુધી લઇ જતી કીડીઓના team-workને તમે કદી નિહાળ્યું છે? ફૂલ અને ભમરાની ગુફ્તગુ તમે કદી ધ્યાનથી નિહાળીને સાંભળી છે?
પ્રકૃતિમાં સર્વત્ર સહ-અસ્તિત્ત્વમાં સમાયેલા મસ્તી અને આનંદના દર્શન થાય છે.

ફૂલો અને મધમાખી વચ્ચેના પારસ્પરિક સંબંધની વાત ગુણવંતભાઈ શાહે કેટલી સચોટ રીતે રજૂ કરી છે,માણો ;

“તમારી આસપાસ ના બગીચા માં જાઓ, ત્યાં તમે શિખશો કે, ફૂલોમાંથી મધ ભેગું કરવામાં મધમાખી ને મજા પડે છે.
પણ તે સાથે, ફૂલો ને પણ પોતાનું મધ આપવામાં મજા પડે છે. કારણ કે મધમાખી માટે ફુલ એ જીવન નો ઝરો છે.
અને ફૂલ માટે મધમાખી પ્રેમ નો દૂત છે.
અને મધમાખી તથા ફુલ એ બંને માટે એ આપ લે, જરૂરિયાત તેમજ લ્હાવો છે.”

પ્રકૃતિના સહજ અને સકારાત્ત્મક પ્રવાહમાં જીવવું એ જ માનવજાતના ઉત્કર્ષનું કારણ છે.પ્રકૃતિએ આપણને આપેલ અમૂલ્ય ઉપહારો નો સદુપયોગ કરી જાતને પ્રકૃતિમય બનાવવાની છે.સહ-અસ્તિત્ત્વ એ પ્રકૃતિનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે.પ્રકૃતિની સાથે રહી જીવવું એ જ જીવન છે.ફક્ત સ્વાર્થી બની જીવવું એ અસફળ જીવન છે.સ્વાર્થપૂર્ણ જીવનમાં શાંતિને કોઈ સ્થાન નથી હોતું .માનવ જીવનની સાર્થકતા પરમાર્થ એટલે કે અન્યના સહયોગ અને સેવામાં રહેલી છે.નદીઓ અને વૃક્ષો એ તેના પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણો છે કારણ કે નદી કદી પોતાનું પાણી પીતી નથી કે વૃક્ષ કદી પોતાનું ફળ ખાતું નથી.

સહ-અસ્તિત્ત્વ એટલે સાથે હોવું,સાથે રહેવું,સાથે જીવવું.
એકબીજાને મદદદરૂપ થઇ વિકાસ કરવો.
સહ-અસ્તિત્ત્વનો અર્થ છે:જીવો,અને જીવવા દયો.
સહ-અસ્તિત્ત્વ એટલે માનવીયતાપૂર્વકનું આચરણ.
સહ-અસ્તિત્ત્વ એટલે વિવેક.
સહ-અસ્તિત્ત્વ એટલે વિજ્ઞાન.
સહ-અસ્તિત્ત્વને છોડી આપણે બીજું કશું વિચારી જ ન શકીએ.

સહ-અસ્તિત્ત્વને સમજવા માટે આપણે માનવ-માનવ વચ્ચે અને માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સંબંધોને સમજવા પડે.માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેનો સંબંધ મોટેભાગે ઉપયોગીતા અને સૌંદર્યને લીધે હોય છે જયારે માનવ નો માનવ સાથેનો સંબંધ જીવન-મૂલ્યો એટલે કે સુખ,શાંતિ,સંતોષ અને આનંદ પર,
માનવ-મૂલ્યો એટલે કે ધીરતા,વિરતા ,ઉદારતા,દયા,કૃપા,કરુણા પર અને સ્થાપિત-મૂલ્યો એટલે કે કૃતજ્ઞતા,ગૌરવ,પ્રેમ,શ્રદ્ધા,વિશ્વાસ,સમ્માન,સ્નેહ,વાત્સલ્ય,મમતા પર નિર્ભર હોય છે.
સહ- અસ્તિત્ત્વમાં જીવવું એટલે આપણા સંબંધોને ઓળખવા.

આપણું અસ્તિત્ત્વ એ આપણા માતા-પિતાના સહ-અસ્તિત્ત્વને આભારી છે.દરેક જીવનું સર્જન એ નર-માદાના સહ-અસ્તિત્ત્વ વગર શક્ય નથી.સમગ્ર બ્રહ્માંડનું અસ્તિત્ત્વ જ સહ-અસ્તિત્ત્વનો ઉત્સવ છે.ગ્રહો,નક્ષત્રો,તારાઓ વગેરે સહ-અસ્તિત્ત્વને લીધે જ એકમેકની આસપાસ નિશ્ચિત ભ્રમણ કક્ષામાં ઘૂમતાં રહે છે,જેને વિજ્ઞાન ગુરુત્વાકર્ષણ કહે છે.તમામ પદાર્થો ઘન,પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપ તત્ત્વોના સહ-અસ્તિત્ત્વને કારણે ઘડાયા છે.તત્ત્વમાં પણ સહ-અસ્તિત્ત્વ છે.તમામ પદાર્થોને પોતાનું અસ્તિત્ત્વ બનાવી રાખવા સહ-અસ્તિત્ત્વને જાળવી પ્રકૃતિના નિયમોમાં રહેવું જ પડે.

શરીર રચના ની દ્રષ્ટિએ બધાં જ માનવીઓ એક જ જાતિના છે,તેની ચામડીનો રંગ ભલે પછી કાળો કે ધોળો હોય.બધા માનવીઓની શરીર-રચના તો એક સરખી જ હોય છે.દરેક માનવના લોહીનો રંગ લાલ જ હોય છે.શારીરિક ક્રિયાઓ એક જેવી જ હોય છે.આપણું શરીર સહ-અસ્તિત્ત્વનું જીવંત ઉદાહરણ છે.શરીર એ સ્વતંત્ર એવા અસંખ્ય જીવંત કોષોનો સમૂહ છે.દરેક સ્વતંત્ર કોષ પોતાનું વિશિષ્ટ કાર્ય અન્ય કોષોના સહકાર અને સહવાસથી નિષ્ઠાપૂર્વક અવિરતપણે બજાવતો રહે છે.આ કોષોના સહ-અસ્તિત્ત્વને લીધે જ આપણું શરીર અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે કોઈપણ કાર્ય કરવા શક્તિની જરૂર પડે છે.આ શક્તિ આપણે ખોરાક દ્વારા મેળવીએ છીએ.વનસ્પતિઓ એ પ્રાણીજગત માટે ખોરાકનો મૂળભૂત સ્ત્રોત છે.વનસ્પતિઓ પણ તેનામાં રહેલા વિવિધ અને વિશિષ્ટ કોષોને કારણે અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.વનસ્પતિને પણ પોતાના વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે શક્તિની જરુર પડે છે.વનસ્પતિઓ આ શક્તિ સૂર્યપ્રકાશમાંથી મેળવે છે.ટૂંકમાં આપણે સૌ એકબીજા પર આધારિત છીએ.

સહ-અસ્તિત્ત્વના અર્થને ઉજાગર કરતો અને મને ગમતો અકબર ઇલાહબાદી નો એક શેર પણ આપણા અને ઈશ્વરના સહ-અસ્તિત્ત્વની સાક્ષી પુરે છે.

“हर ज़र्रा चमकता है, अनवर-ए-इलाही से
हर सांस ये कहती है, हम है तो खुदा भी है “

ज़र्रा એટલે કે કણ કે અણુનું અસ્તિત્ત્વ એ ઈશ્વરની કૃપાનું જ પરિણામ છે.અણુના સ્પંદનો એ ઈશ્વરના જ ધબકાર છે.આપણા શ્વાસની આવન-જાવન ઈશ્વરની હાજરી નો પુરાવો છે તો ઈશ્વરનું અસ્તિત્ત્વ આપણા શ્વાસો પર નિર્ભર છે !

ઈશ્વરની કૃપા સ્વરૂપે વરસતો ઊર્જા નો પ્રવાહ સહ-અસ્તિત્ત્વને લીધે જીવનને સતત ધબકતું રાખે છે.પ્રકૃતિની દરેક રચના સહ-જીવનના સિદ્ધાંતને અનુસરતી જણાય છે.એક છોડ કે વૃક્ષના ઉછેર માટે સૂર્ય પોતાનો પ્રકાશ અને હૂંફ આપે છે તો પૃથ્વી આધાર આપે છે.વનસ્પતિના વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે વાદળો કદી વરસવા માટે આનાકાની નથી કરતાં! કુદરતનું દરેક સર્જન હરપળે અન્યના વિકાસ માટે સતત મદદરૂપ થવા તત્ત્પર હોય છે. સૂર્ય પોતાના માટે નથી પ્રકાશતો,આંબો પોતાના માટે કેરી નથી ઉગાડતો,વાદળો પોતાના માટે નથી વરસતાં,હવાનું વહેવું પોતાના માટે નથી હોતું,નદીની મસ્તી પોતાની હોય છે પણ હસ્તી બીજા માટે હોય છે.ઋતુઓનો બદલાવ જીવસૃષ્ટિની વિવિધતા અને જીવંતતા માટે હોય છે.પર્વતની ઊંચાઈ અભિમાન માટે નહિ પણ ઝરણા અને નદીઓના આનંદના વહેણની ઉછળ-કૂદ માટે હોય છે.

સહ-અસ્તિત્ત્વમાં આપણને અખંડતા અને સાર્વભૌમતા નો અનુભવ થાય છે.
અખંડતા એટલે બધા જ મનુષ્યો એક જ જાતિ અને ધર્મના છે એ અનુભવવું.
સાર્વભૌમતા એટલે પદાર્થ,પ્રાણ,જીવ અને જ્ઞાનનું સંતુલન.આ ચારેય અવસ્થાના સંતુલન માટે માનવીએ નિયમબદ્ધ,નિયંત્રિત અને સંતુલિત જીવન જીવવું જોઈએ.તેણે ન્યાય,ધર્મ અને સત્યપૂર્વક જીવવું પડે.પ્રકૃતિમાં જોવા મળતું સહ-અસ્તિત્ત્વ સ્વયં પ્રગટશીલ છે,જેનું માનવે નિર્માણ કરેલું નથી.

પોતાના અસ્તિત્ત્વ માટે માનવીએ નિયમબદ્ધ,સંતુલિત જીવન વડે પ્રકૃતિની સામે થઈને નહીં પણ પ્રકૃતિની સાથે રહી જીવવું જોઈએ.કુદરતની સમગ્ર રચનામાં માનવનું સ્થાન પદાર્થમાં રહેલા પરમાણુંની જેમ અતિસૂક્ષ્મ છે.પ્રકૃતિએ મહાસત્તા છે.તેની સામે થવું કે તેને તાબે કરવાની ચેષ્ટા કરવી એ મહામૂર્ખાઈ છે. માનવી ધર્મ,ન્યાય અને સત્યનું આચરણ કરી જીવે છે ત્યારે માનવ અને પ્રકૃતિનું સંતુલન જળવાય રહે છે.

સહ-અસ્તિત્ત્વ માટે મનુષ્યની માનસિકતામાં પરિવર્તન એ એક જ આશા છે.આપણા અસ્તિત્ત્વને ખાતર સહ-અસ્તિત્ત્વમાં જીવવું અત્યંત આવશ્યક છે.માનવ-માનવ વચ્ચેનો અને માનવ-પ્રકૃતિ વચ્ચેનો અંતર-સંબંધ જ સુખદ સમાજનું નિર્માણ કરી શકે.

સહ-અસ્તિત્ત્વ વગર જીવન શક્ય નથી.
સહ-અસ્તિત્ત્વ જ જીવન છે.

-નીતા ત્રિવેદી
Email: [email protected]

Leave a Response

error: Content is protected !!